Veilig Thuis heeft een landelijke gids ontwikkeld over dwingende controle en intieme terreur. In de gids worden kennis en praktische handvatten gedeeld, als volgende stap in de ontwikkeling om patronen van controle en dwang beter te kunnen herkennen, analyseren en duiden. Het herkennen van het patroon dat aan ernstig geweld vooraf kan gaan, is volgens Susanne Jansen, landelijk themamanager Stalking, Dwingende controle en Femicide, essentieel. “Femicide kan de fatale afloop zijn van iets waar een reeks van signalen aan voorafgaat. Hoe eerder we die herkennen, hoe eerder we kunnen handelen.”
Niet het incident, maar het patroon
Een partner die voortdurend wil weten waar de ander is. Een heftige ruzie. Steeds minder contact met vrienden, familie of collega's. Op zichzelf vertellen zulke signalen niet altijd het hele verhaal, maar de samenhang kan belangrijk zijn. “Bij dwingende controle kijken we nog te vaak naar afzonderlijke incidenten”, zegt Susanne. “Terwijl het patroon dat erachter zit zo belangrijk is.”
Dwingende controle gaat over een patroon waarin de ene persoon steeds meer macht en controle uitoefent over de ander. Dat kan samengaan met fysiek geweld, maar dat hoeft niet. Controle, intimidatie, vernedering en isolatie kunnen ervoor zorgen dat iemands bewegingsvrijheid steeds verder wordt beperkt.
Sommige signalen vallen snel op. “Bij verwurging of verstikking gaan bij mensen terecht onmiddellijk alle alarmbellen af. Maar extreme angst bij een slachtoffer is ook een heel belangrijk signaal. Net als een steeds geïsoleerder leven. Het contact met de buurman, een zus of een collega dat eerst heel normaal was, neemt steeds verder af of stopt helemaal.”
Ook kan geweld in de loop van de tijd toenemen in ernst, dwang of frequentie. Voor professionals is het daarom belangrijk om niet alleen te vragen wat er op één moment is gebeurd, maar te onderzoeken wat zich over een langere periode afspeelt.
Kennis voor iedere Veilig Thuis-professional
Die manier van kijken staat centraal in de nieuwe digitale gids Dwingende Controle | Intieme terreur. De behoefte daaraan ontstond al langer geleden bij gedragswetenschappers van Veilig Thuis. Susanne: “We willen onze collega's vanuit de wetenschappelijke literatuur een goede basis bieden, maar ook praktische handreikingen geven: wat doe je als je signalen herkent? Hoe kijk je als Veilig Thuis naar de hele dynamiek binnen een gezin?”
Een landelijke werkgroep ging ermee aan de slag. Het resultaat is een digitaal kennisproduct dat alle Veilig Thuis-professionals tijdens hun werk kunnen raadplegen. Wie nog weinig over dwingende controle weet, kan beginnen bij de basis. Wie in een casus specifiek meer wil weten over bijvoorbeeld analyse, bejegening of mogelijke interventies, kan rechtstreeks naar dat onderdeel. De gids besteedt ook aandacht aan de impact op kinderen, risicotaxatie, casuïstiekbespreking en de ondersteuning van gezinnen en slachtoffers.
“De gids dient als gedegen naslagwerk en geeft professionals een goede ondergrond voor de stappen en afwegingen die zij kunnen maken”, geeft Susanne aan. “Besluitvorming doe je bij deze complexe problematiek overigens nooit alleen.”
‘Het helpt me taal te vinden’
De eerste reacties vanuit de regionale Veilig Thuis-organisaties zijn positief. Professionals noemen de gids volgens Jansen handzaam en direct toepasbaar. Eén reactie bleef haar in het bijzonder bij: “Een collega schreef: ‘Het helpt me om taal te vinden bij de dingen die gebeuren.’ Dat vind ik heel treffend.”
Taal is bij dwingende controle belangrijk. Niet alleen voor professionals, maar ook voor slachtoffers en omstanders. Wie midden in een situatie van controle en dwang zit, herkent het patroon zelf niet altijd. Mensen in de omgeving merken misschien wel dat er iets verandert, maar weten niet goed wat ze zien.
“Een onderbuikgevoel blijft dan sneller een onderbuikgevoel: moet ik hier iets mee? Weet ik wel zeker dat er iets aan de hand is? Door woorden en beelden te geven aan wat dwingende controle kan zijn, kunnen mensen signalen eerder herkennen. Dat kan hen ook helpen om het gesprek aan te gaan of met Veilig Thuis te chatten of bellen.”
Landelijke campagne
De aandacht voor het herkennen van deze signalen beperkt zich niet tot Veilig Thuis. Het ministerie van Justitie en Veiligheid vraagt met de landelijke campagne tegen femicide aandacht voor de signalen die kunnen wijzen op dwingende controle en intieme terreur. De campagne richt zich nadrukkelijk ook op mensen in de omgeving van een mogelijk slachtoffer. Zij kunnen veranderingen opmerken die afzonderlijk misschien moeilijk te duiden zijn, maar samen reden kunnen zijn om in actie te komen.
Die publieke bewustwording en de kennisontwikkeling binnen Veilig Thuis versterken elkaar, zegt Susanne. Bewustwording is volgens haar essentieel om eerder te kunnen handelen. “We hopen dat we door alle aandacht en gedeelde inzichten de signalen van dwingende controle en intieme terreur steeds eerder in kaart brengen en rode vlaggen tijdig herkennen, zodat we ernstige escalatie kunnen voorkomen.”
Een belangrijk misverstand verdient daarbij volgens Susanne extra aandacht: dat het gevaar voorbij is zodra iemand een gewelddadige relatie verlaat. “Vaak is de gedachte: als iemand maar uit elkaar gaat, wordt het veilig en houdt het vanzelf op. Bij dwingende controle kan het moment van uit elkaar gaan juist een risicofactor zijn voor ernstige stalking of fataal geweld. ‘Dan ga je toch gewoon weg’ is daarom een gedachte waar we echt vanaf moeten.”
Dat betekent niet dat iedere situatie van dwingende controle leidt tot femicide. Wel vraagt het herkennen van een patroon van macht, controle en angst om een andere analyse dan wanneer sprake is van geweld zonder zo'n structureel machtsverschil.
De gids is niet het eindpunt
De ontwikkeling van de gids laat volgens Susanne ook iets zien wat voor mensen buiten Veilig Thuis meestal minder zichtbaar is. Achter de schermen bij Veilig Thuis wordt voortdurend gewerkt aan het vergroten en actualiseren van de deskundigheid van professionals. “We blijven onderzoeken hoe we zo goed mogelijk impact kunnen maken en wat daarvoor nodig is.”
De gids is daarom bewust digitaal ontwikkeld. Nieuwe inzichten kunnen worden verwerkt zonder dat telkens een nieuwe versie hoeft te worden verspreid. De volgende stap is al voorzien: gedragswetenschappers gaan onderzoeken welke aanvullende scholing nodig is.
Ook de verbinding tussen zorg en straf krijgt daarin aandacht. Bij complexe situaties van dwingende controle is volgens Susanne een sterke samenwerking tussen verschillende professionals noodzakelijk. Door signalen tijdig te delen en passende interventies in te zetten, kunnen organisaties gezamenlijk geweld stoppen, slachtoffers beschermen en plegers begrenzen. “Uiteindelijk willen we ernstige escalatie en een fatale afloop voorkomen.”
Meer weten over dwingende controle en de signalen die daarbij kunnen horen? Lees erover op veiligthuis.nl/dwingendecontrole. Maak je je zorgen over jezelf of iemand anders? Je kunt anoniem chatten met Veilig Thuis op deze website of gratis bellen naar 0800-2000.
